====== Natuur ======

===== Definitie =====
Onder natuur verstaan we terrein dat zodanig van aard en begroeiing is, dat wij het ervaren als natuur in de zin van ‘wildernis’. De begroeiing (vegetatie) kan in samenhang met de grondsoort, bepalend zijn voor de aanduiding, voor de vorm van deze natuur binnen het landschap. 

[{{:onderdeel:natuur:natuur_als_speelomgeving_1.jpg?300|Natuur als speelomgeving.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2000259.jpg?300|Canadese ganzen met jongen.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020458.jpg?300|De schoonheid van natuur op een golfbaan. Vissende blauwe reiger op een vlot, bij ondergaande zon.}}]
[{{:onderdeel:natuur:natuur_als_speelomgeving_2.jpg?200|Vogels door de baan. Hier een klapekster.}}] {clear}


Met het landschap doelen we hier op het ecosysteem. Te denken valt daarbij aan typeringen als bos, heideveld, grasland, veengebied, zandverstuiving e.d. Gelijktijdig denken we bij ‘natuur’ aan de daarin levende vertegenwoordigers van flora en fauna.

===== Golfregels  =====
Welke relatie heeft natuur met de spelregels?
Graag verwijzen wij hiervoor naar de meest recente Golfregels en Amateurstatus Regels van de Nederlandse Golf Federatie of naar Rules of Golf and the Rules of Amateur Status.
 
Verwezen wordt naar:

**Deel II Definities:**

**Gravend dier - Burrowing animal.**

**Laterale [[onderdeel:waterhindernis]] – Lateral water hazard**

**Losse natuurlijke voorwerpen – Loose impediments**

**Obstakels – Obstructions**

Zie ook [[onderdeel:baan]]

**Tijdelijk water – Casual water**

**[[onderdeel:Waterhindernis]] – Water hazard** 

Zie ook [[onderdeel:hindernis]]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2050946.jpg?300|Mollenklem geplaatst, hier nu GUR.}}]
{clear}


===== Functie =====
Natuur bestaat uit ecosystemen, de wisselwerking tussen alle levende organismen en de abiotische omgeving. Onderdeel hiervan zijn de afzonderlijke planten, dieren en micro-organismen. We spreken dan ook wel van levensgemeenschappen en populaties, met als doel de soort in stand te houden, binnen het biologisch evenwicht.

[{{:onderdeel:natuur:negatieve_1.jpg?300|Een door een roofvogel geslagen (gegrepen) Vlaamse gaai.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1850374.jpg?300|Zwarte kraai op nest in een boom.}}]{clear}

Voor mensen heeft natuur een meer psychologische waarde. Natuur wordt ook sterk subjectief ervaren en bemoeilijkt daarmee het beoordelen van mooie of minder mooie [[onderdeel:baan|banen]] op basis van de omgevingsfactor natuur. Desondanks wordt die poging regelmatig weer ondernomen. De aanwezigheid van natuur, in welke vorm en mate dan ook, heeft bewust of onbewuste invloed op de mens, op de golfer door de [[onderdeel:baan|baan]]. 

Belangrijk onderdeel hierbinnen zijn bv. de seizoenswisselingen, waarneembaar in onze natuur, op en door de [[onderdeel:baan|baan]]. De kleurwisselingen van de landschappelijke coulissen, het al dan niet aanwezig zijn van blad (groen of in herfsttint), naalden (naalden verliezende bomen zijn bv. de Lariks (//Larix//) en Moerascypres (//Taxodium//)), van bloemen of vruchten, van broedende vogels, trekvogels, wintergasten e.d., zullen van invloed zijn op de mens en zijn [[onderdeel:baan|baanbeoordeling]].

Foto 1, 2 en 3 hierna: Seizoensinvloeden van uiteenlopende aard als onderdeel van [[onderdeel:baan|golfbaan]] beleving.

[{{:onderdeel:natuur:seizoensinvloeden_1.jpg?300|Foto 1: Paddenstoelen als de Trechterzwammen (Clitocybe).}}]
[{{:onderdeel:natuur:seizoensinvloeden_2.jpg?200|Foto 2: Herfstkleur van de naaldenverliezende Lariks of Lork (Larix).}}]
[{{:onderdeel:natuur:seizoensinvloeden_3.jpg?300|Foto 3: Rhododendrons in volle bloei (Rhododendron).}}]{clear}

Foto 4, 5, 6 en 7 hierna: Heidebloei in de zomer, winterse buien in voor- en najaar en fraaie luchten.

[{{:onderdeel:natuur:tn_heidebloei.jpg?300|Foto 4: Bloeiende Struikheide (Calluna) in de zomer.}}]
[{{:onderdeel:natuur:seizoensinvloeden_5.jpg?300|Foto 5: Maartse buien, sneeuw en hagel in het voorjaar.}}]
[{{:onderdeel:natuur:seizoensinvloeden_6.jpg?300|Foto 6: Fraaie luchten bij storm en ontij.}}]
[{{:onderdeel:recreatievormen:tn_langlaufen_1.jpg?300|Foto 7: Langlaufen als wintersport op de golfbaan.}}]

===== Negatieve beleving =====
Binnen de natuur en binnen deze ecosystemen, kunnen we bepaalde symbiose, verschijningsvormen en gevolgen ook sterk negatief ervaren. De natuurwet, ‘//Alles is overal, slechts het milieu selecteert//’, kan terreinpersoneel voor ongekende problemen plaatsen. Denk hierbij aan de vele schimmelsoorten die plotseling goed gedijen op de [[onderdeel:green|green]] in relatie met de bodem- en luchtsituatie. 

Denk ook aan de vele muizen in relatie met de aanwezigheid van terreinomstandigheden en daardoor ontstane geulen, gangen en gaten. Verder aan de molshopen van de mol, aan de vogel- en zwijnenschade door de [[onderdeel:baan|baan]] in relatie met aanwezige emelten en engerlingen of aan de pioniersplanten op de nieuw aangelegde [[onderdeel:rough|rough]].
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:zuid-afrikaanse_bonte_kraai.jpg?300|Zuid-Afrikaanse Bonte kraai speelt met golfbal.}}] 
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_2.jpg?300|Gangen gravende Bosmuis, naast vele andere soorten gravende muizen en ratten.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:negatieve_3.jpg?200|Konijnenhol in bunkers of teetaluds, naast holen van gravende dieren als hond, vos en das.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_4.jpg?300|Fairwayschade door zwijnen, opzoek naar bodeminsecten.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_p2040810.jpg?300|Grasschade op de fairway door welke diersoort?}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2060629.jpg?300|Grondhoopjes uitgeworpen door regenwormen.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:negatieve_5.jpg?300|Fairwayschade aangebracht door de Das, opzoek naar bodeminsecten.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_6.jpg?300|Fairwayschade door molshopen, aangebracht door de Mol.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_p1940728.jpg?200|Molshopen op de teebox.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_7.jpg?300|Fairwayschade aangebracht door Zwarte kraai, opzoek naar bodeminsecten.}}]
{clear}

Maar ook schade aan en door [[onderdeel:boom|bomen]] ten gevolge van storm, [[onderdeel:ontwatering|wateroverlast]] bij neerslag of aanwassen van rivieren en beken in relatie met terrein en bodem, of aan de stekende muggen in relatie met [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]]. Ratten en muizen kunnen naast beschadiging aan [[onderdeel:baan|baan]] en materiaal, ook ziekten overbrengen, zo ook vleermuizen, vossen, teken e.a.

[{{:onderdeel:natuur:tn_water_met_muggen.jpg?300|Muggen bij waterhindernis.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_muggen_1.jpg?300|Muggen in de lucht.}}]{clear}

Bijkomend negatief effect van vogels en dieren kan ook zijn het ontstaan van zwerfvuil door geplunderde [[onderdeel:afvalbak|afvalbakken]]. Herhaaldelijk zal de strijd aangegaan moeten worden met de natuur die niets anders doet dan reageren op de omstandigheden. Dat we ons hierin ook soms moeten leren schikken is een gegeven. 

[{{:onderdeel:natuur:negatieve_8.jpg?300|Gal van Eikengalwesp.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_9.jpg?300|Mosgal in botanische rozen (hier Rosa).}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_10.jpg?300|Rupsennesten in bomen en heesters.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_11.jpg?300|Schade door erosie. Bij veel regenwater in korte tijd kan grote schade ontstaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_12.jpg?300|Stormschade kan in een mum van tijd optreden. Hier een gevelde, oude Berk (Betula).}}]
[{{:onderdeel:natuur:negatieve_13.jpg?300|Stormschade kan in een mum van tijd optreden. Hier een gebroken Grove den (Pinus sylvestris).}}]

===== Vorm =====
Als golfers spelen we in een door de mens waargenomen landschap. De [[onderdeel:baan|golfbaan]] op zich is in onze beleving al een landschap, een minilandschap gelegen in een groter landschap eromheen. Dit bevat zowel objectieve als subjectieve elementen, positieve als negatieve. In de aanduiding maken we dan onderscheid in cultuurlandschap, door de mens gevormd en in natuurlandschap (vaak ook door de mens gevormd!). Nederland is rijk aan landschapsvormen, te denken valt aan het polderlandschap, struwelenlandschap, rivierenlandschap, boslandschap, coulisselandschap, essenlandschap of het weidelandschap. 

Hierbinnen treffen we de eigen biotopen en ecosystemen aan. Dat betekent dat elk landschap en de daarbinnen onderhouden biotopen, eigen kenmerken hebben van bodem en water, van flora en fauna. We spreken hier van biodiversiteit. Zo ook micro, binnen de [[onderdeel:baan|golfbaan]] die dan ook sterk onderling van elkaar verschillen en aangeduid in omschrijvingen als [[onderdeel:baan|bosbaan]], [[onderdeel:baan|polderbaan]], [[onderdeel:baan|duinbaan]], [[onderdeel:baan|linksbaan]], [[onderdeel:baan|open baan]], of het bosgedeelte en het open gedeelte van de [[onderdeel:baan|baan]]. 

Foto 1, 2, 3 en 4 hierna: [[onderdeel:baan|Golfbanen]] hebben zo hun eigen natuurkenmerken, onderdelen voor subjectieve beoordeling.

[{{:onderdeel:natuur:vorm_1.jpg?300|Foto 1: Jeneverbesstruiken (Juniperus communis), in heiderijke omgeving.}}]
[{{:onderdeel:natuur:vorm_2.jpg?300|Foto 2: Jeneverbesstruiken (Juniperus communis), in heiderijke omgeving.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:vorm_3.jpg?300|Foto 3: Bosgebied met kruidenvegetatie op de voorgrond.}}]
[{{:onderdeel:baan:tn_p1960173.jpg?300|Foto 4: Kustbaan met ruigtes op de rotsen.}}]
{clear}

Foto 5, 6, 7 en 8 hierna: Putter, buizerd, klapekster en zilverreiger op de [[onderdeel:baan|golfbaan]], afhankelijk van de aanwezige natuur.

[{{:onderdeel:natuur:vorm_4.jpg?300|Foto 5: Putter.}}]
[{{:onderdeel:natuur:vorm_5.jpg?300|Foto 6: Buizerd.}}]
[{{:onderdeel:natuur:vorm_6.jpg?300|Foto 7: Klapekster.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1970729.jpg?300|Foto 8: Zilverreiger fouragerend op de fairway.}}]


===== Techniek =====
De [[onderdeel:baan|bosbaan]] die in een bosrijke omgeving is gelegen, heeft eigen kenmerken ten aanzien van de bodem, de grondsoort, waterhuishouding en voedingstoestand. Inherent daaraan heeft ze een eigen variatie en rijkdom aan bodemleven en daarmee specifieke gevolgen voor de kwaliteit van de [[onderdeel:baan|baan]] (per [[onderdeel:hole|hole]]!) en het beheer.  De vegetatie, voornamelijk bestaande uit [[onderdeel:boom|bomen]], kent een bijpassende mate en samenstelling van onderbegroeiing van planten (kruidenlaag) en struiken. Hierbij komen in het ecosysteem passende dieren en vogels voor. 

Hetzelfde geldt ten aanzien van [[onderdeel:baan|banen]] in een waterrijk gebied, in de polders van ons land en in het rivierenlandschap of op de lössgronden van Zuid-Limburg, in het coulisselandschap van Twente en de Gelderse Achterhoek, het essenlandschap van Drenthe of het weidelandschap van Friesland. Dit vergt gerichte kennis en vaardigheden wanneer het gaat om behoud en beheer. Zeker ook wanneer er sprake is van beleid gericht op milieu, natuurbeheer en natuurontwikkeling en duurzaamheid.

Foto 1, 2 en 3 hierna: Het polderlandschap biedt niet alleen een ander beeld, ook andere biotopen.

[{{:onderdeel:natuur:techniek_1.jpg?300|Foto 1: Ruimte, water en mooie luchten in het polderlandschap.}}]
[{{:onderdeel:natuur:techniek_2.jpg?200|Foto 2: Karakteristieke rijen Populieren, water met bruggetjes en moderne energiewinning, de windmolen.}}]
[{{:onderdeel:natuur:techniek_3.jpg?300|Foto 3: Veel ruimte, veel water in het polderlandschap.}}]   {clear}

Foto 4, 5, 6, 7 en 8: Scholeksters, visdiefjes, aalscholvers, kieviten en lepelaar, ooievaar en blauwe reigers zijn geziene gasten. In Zuid-Afrika de steppenkievit, foto 9.

[{{:onderdeel:natuur:techniek_4.jpg?300|Foto 4: Scholeksters.}}]
[{{:onderdeel:natuur:techniek_5.jpg?300|Foto 5: Visdiefje.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_p1900389.jpg?300|Foto 6: Aalscholvers, kieviten en lepelaar.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_ooievaar_2.jpg?300|Foto 7: Ooievaar.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_blauwe_reiger_in_sloot.jpg?300|Foto 8: Blauwe reiger.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_natuurza_1_.jpg?300|Foto 9: Fouragerende steppenkieviten op een golfbaan.}}]
{clear}


===== Beheer =====
In samenwerking met Europese landen wordt ook in Nederland gewerkt aan een Europees Netwerk, Natura 2000 geheten. Dit vooral vanuit het oude ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Hierbij zijn ook Provincies en Gemeenten nauw betrokken. In de beheerplannen worden door de overheden en de betrokkenen in de gebieden afspraken gemaakt over maatregelen om de kwetsbare natuur te beschermen en zo de achteruitgang van de biodiversiteit een halt toe te roepen. 

Ook kennen we al jaren in Nederland de ontwikkeling van natuurzones, van ecologische verbindingslijnen tussen grotere, aaneengesloten natuurgebieden. Hiermee wordt de mogelijkheid gecreëerd voor het zich verplaatsen van dieren, van het ene ecologische gebied naar het andere, makkelijker en veiliger. Een en ander is wat de realisatie betreft, sterk afhankelijk van de politieke en economische situatie.

Beheer richt zich ook op regulering, bv. van de wildstand. Een moeilijke zaak daar waar nagenoeg alle dieren en vogels bescherming genieten. Dit kan betekenen dat beheersmaatregelen bestaan uit preventie. Bij voorkomende  konijnenplagen kan bv. gewerkt worden met uitwerpselen van grote katachtigen als leeuwen, tijgers en panters. Tegen aanwezigheid van dassen ook wel olifantenmest. 

Ook kunnen fretten worden ingezet, waarbij de konijnen kunnen worden opgevangen in een buidel op de achteruitgang van de pijp, waaruit het konijn probeert te vluchten.  De inzet van het jachtgeweer (door erkende  jagers) of  jachtvogels zoals de havik en de slechtvalk, of honden behoren ook tot de mogelijkheden, al stuit dit vaak op emotioneel verzet. 

===== Andere vorm van beheer =====
Ter bescherming van kwetsbare biotopen, worden naast verbods- en gebodsborden, ook wel rode palen toegepast met groene kop. Dit betekent dat die gebieden niet mogen worden betreden en volgens local rules, dienen te worden gespeeld als bv. lateraal water. Feitelijk is hier geen sprake van [[onderdeel:out_of_bounds|out-of-bounds]] maar sprake van een [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernis]]. Meer hierop gerichte informatie zie ook onderdeel **"Projecten faunabeheer"** en **"Voorlichting en communicatie"** binnen dit Hoofdstuk.

[{{:onderdeel:out_of_bounce:tn_p1960480.jpg?200|Beschermd gebied, te spelen als lateraal water.}}][{{:onderdeel:natuur:voorlichting_3.jpg?300|Verbodsbord: Verboden te betreden. Biotoop!}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:golfbaahboek.jpg?200|Informatie over natuur gerichte actie.}}]
[{{:tn_preventie_10.jpg?300|Aanwijsbord, gebodsbord of verbodsbord?}}]
{clear}
===== Flora & Fauna =====
Pratende over natuur als vorm of waarneembare uiting van, hebben we het in detail over de brede flora en fauna welke de bouwstenen zijn van die natuur. Bij het golfen een onlosmakelijk geheel met de [[onderdeel:baan|baan]]. Binnen deze flora en fauna wordt in het kader van natuur- en milieubeheer, steeds meer aandacht gecreëerd voor de [[onderdeel:boom|bomen]], [[onderdeel:beplanting|heesters, planten, bloemen]], [[onderdeel:gras|grassen]], (korst-)mossen en paddenstoelen, naast de aandacht voor dieren, vogels, insecten, vlinders, vissen, amfibieën, reptielen e.d. 

Groen ook wordt steeds veelvuldiger gekapitaliseerd. Niet slechts in de betekenis van [[onderdeel:baan|baangericht]] economisch beheer, maar ook vanuit beheer gericht op ontwikkeling, duurzaamheid en de morele verantwoordelijkheid tegenover het leven als zodanig binnen natuur en milieu.

[{{:onderdeel:natuur:flora_1.jpg?300|Korstmossen.}}]
[{{:onderdeel:natuur:flora_2.jpg?300|Koekoeksbloem (Lychnis).}}]
[{{:onderdeel:natuur:flora_3.jpg?300|Klaproos (Papaver).}}]
[{{:onderdeel:natuur:flora_4.jpg?300|Toorts (Verbascum).}}]
[{{:onderdeel:natuur:flora_5.jpg?300|Korenbloem (Centaurea).}}]
[{{:onderdeel:natuur:flora_6.jpg?300|Vingerhoedskruid (Digitalis).}}]{clear}

Foto's hierna: Natuurbeheer en ontwikkeling vragen om specifieke, gerichte maatregelen.

[{{:onderdeel:natuur:natuurbeheer_1.jpg?300|Dassentunnel.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_natuurza.jpg?300|Marter steekt over op de fairway op weg naar beschermende rough.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:natuurbeheer_2.jpg?300|Vroegtijdige scheiding van afval.}}]
[{{:onderdeel:natuur:natuurbeheer_3.jpg?300|Natuurontwikkeling in een micro-omgeving. Gestapeld stamhout begroeid met mossen.}}]
{clear}

  * **Dieren en planten door de [[onderdeel:baan|baan]]**
Voor de flora welke op [[onderdeel:baan|golfbanen]] worden gehanteerd, wordt ook verwezen naar [[onderdeel:beplanting|beplanting.]] Hier betreft het vooral cultuurplanten die in perken en borders of via het zaaien van wildfloramengsels worden toegepast. De 'botanische flora' of ook wel de 'wilde' bloemen en planten, welke we aantreffen in de landschapsvorm of het aanwezige biotoop, wordt hier niet nader toegelicht. Daarover zijn voldoende boeken beschikbaar.

Wat betreft de dieren geldt dit eigenlijk ook ten aanzien van 'wilde' dieren en vogels. Zo blijkt uit de nationale vogeltellingen op Nederlandse [[onderdeel:baan|golfbanen]], dat er tussen de 40 en 60 soorten wilde vogels voorkomen op onze Nationale [[onderdeel:baan|golfbanen]], afhankelijk van de regio, het landschap en de inrichting en beheer. Ook ten aanzien van zoogdieren kunnen we vaststellen, dat deze overeenstemmen met de aanwezige soorten in de regio van de [[onderdeel:baan|golfbanen]].

===== Dieren =====
[{{:onderdeel:natuur:dieren_1.jpg?300|Das.}}][{{:onderdeel:natuur:dieren_2.jpg?300|Eekhoorn.}}][{{:onderdeel:natuur:dieren_3.jpg?300|Haas.}}][{{:onderdeel:natuur:dieren_4.jpg?300|Diverse soorten Hommels.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:dieren_5.jpg?300|Verschillende Vlinder soorten, hier de Koninginnepage.}}]
[{{:onderdeel:natuur:dieren_6.jpg?300|Verschillende soorten Wespen. Hier de Papierwesp.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_vliegende_mieren.jpg?300|Diverse soorten mieren. Hier een generatie vliegende Mieren.}}][{{:onderdeel:natuur:dieren_7.jpg?300|Verschillende soorten Kevers.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:dieren_8.jpg?300|Diverse Kikkersoorten zoals hier de Groene kikker, met eitjes (kikkerdril).}}][{{:onderdeel:natuur:dieren_9.jpg?300|Vele soorten Spinnen, waaronder de Tijgerspin of Zebraspin.}}]
{clear}

Meer opvallend voor de golfers zijn de gedomesticeerde en of meer 'tamme', wilde soorten van vogels en dieren die soms in groten getale op [[onderdeel:baan|banen]] voorkomen. Maar ook vogels en dieren die vanwege de rustige omgeving, minder schuw zijn dan soortgenoten buiten de [[onderdeel:baan|baan]]. Bij de watervogels zijn zo opvallend aanwezig de soorten ganzen en zwanen, maar niet schuw is bijvoorbeeld ook de veelvuldig gehouden Pauw (zie foto’s). 

[{{:onderdeel:natuur:pauw_1.jpg?300|Pauw, vrij rondlopend op de baan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:pauw_2.jpg?300|Detailfoto van de kop van een mannetjes Pauw.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:ganzen_1.jpg?300|Canadese ganzen op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:ganzen_2.jpg?300|Kolganzen neergestreken op de golfbaan.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:ganzen_3.jpg?300|Canadese gans op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:ganzen_4.jpg?300|Nijlganzen op de golfbaan.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_p2060103.jpg?300|Toenemend in aantal zijn de Nijlganzen, hier zittend in de boom op een golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:naast_vele_banen_1.jpg?300|Damherten naast de golfbaan.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:naast_vele_banen_2.jpg?300|Schapen naast de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:naast_vele_banen_3.jpg?300|Koeien naast de golfbaan.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_springbok.jpg?300|Springbok op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2050836.jpg?300|Franse vleeskoeien in aan de golfbaan grenzend natuurterrein.}}]
{clear}

Van de dieren zijn konijn en haas wel de meest bekende soorten, naast bezoekers als egel, marters, muizen, vos en hier en daar de das. Maar ook het zwijn en ree bezoeken afhankelijk van de regio, niet zelden de [[onderdeel:baan|golfbaan]]. Door beheerders ingebracht kunnen we het schaap, de geit en de koe ook aantreffen, waar dit in het buitenland het antiloop, de gazelle of het rotsdasje kan zijn.

[{{:onderdeel:natuur:foto_1-konijn.jpg?300|Het Konijn kan zelfs tot een plaag leiden op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:foto_2-egel.jpg?300|De Egel zien we overdag niet veel, meer tegen de avond.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:foto_3-vos.jpg?300|Vossen brengen zelfs jongen groot op menig golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_ree.jpg?300|Reeën hebben vaak meer haast op de golfbaan. }}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_zwijn_3.jpg?300|Het Zwijn zelf zien we niet zo gauw, wel de aangerichte schade.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1960398.jpg?300|Rotsdasjes die zich tegoed doen aan het gras van de green.}}]
{clear}

===== Vogels =====
Maar ook meerkoet, waterhoen, scholekster, wilde eend en aalscholver kunnen in grote aantallen de [[onderdeel:fairway|fairways]] bezetten. In waterrijke gebieden is de blauwe reiger geen zeldzaamheid, in open terreinen ook soms de ooievaar of de torenvalk niet. Op bosrijke [[onderdeel:baan|banen]] zijn vogels als fazant, spechten en buizerd geziene bezoekers, naast de vele zangvogels.

[{{:onderdeel:natuur:watervogels_1.jpg?300|Blauwe reigers komen veel voor op golfbanen met water.}}]
[{{:onderdeel:natuur:watervogels_2.jpg?300|Knobbelzwanen komen vaak tot broeden op golfbanen.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:watervogels_3.jpg?300|Meerkoeten kunnen in grote aantallen de golfbaan bezetten.}}][{{:onderdeel:natuur:tn_ooievaar_op_de_baan.jpg?300|De Ooievaar is een steeds veelvuldiger voorkomende vogelsoort op de golfbanen in weidegebieden.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_torenvalk.jpg?300|Biddende Torenvalk.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_img_2293.jpg?200|Zwerm parkieten opzoek naar voedsel op de fairway.}}]
[{{:onderdeel:fairway:tn_kopie_van_p2000461.jpg?300|Zwermen spreeuwen komen af op de uitvliegende juni-kevertjes.}}]
{clear}


===== Projecten faunabeheer =====
Op veel [[onderdeel:baan|banen]] wordt gericht aandacht besteed aan projecten als vleermuizen, roofvogels, ijsvogel, oeverzwaluw, boerenzwaluw maar ook aan het vogelleven binnen de biotopen door ophangen van nestkasten, plaatsen van broedkorven, uitkijkposten voor roofvogels, kunstnesten voor ooievaars of het beschermen van broedgebieden,  mierenhopen en vliegende herten. 

Een beperkt aantal [[onderdeel:baan|banen]] is sterk natuureducatief actief en voorziet [[onderdeel:boom|bomen]] van een naambordje (voorzien van Nederlandse naam en/of de wetenschappelijke – Latijnse - naam), verstrekt informatie over flora en fauna via speciale bebording, op [[onderdeel:teeinformatiebord|teeinformatiebord]] of zelfs in het [[onderdeel:baanboekje|baanboekje]]. 
{clear}

Op 13 maart 2012 werd door de eerste golfclub in Nederland een convenant ondertekend met de Bijenstichting, mede in het kader van het uitroepen van 2012 tot het jaar van de bij.  De honingbijen en talrijke wilde bijensoorten, zijn als bestuivers van onze flora van groot belang voor natuur en landbouw. Uitspraak van de hoofdgreenkeeper: //Ook voor de [[onderdeel:baan|golfbanen]] zijn de bijen van wezenlijk belang en ik verwacht dan ook dat collega-[[onderdeel:baan|golfbanen]]het voorbeeld van De Oosterhoutse zullen volgen.// (Bron: Groen nieuws NGF).

Noemenswaard zijn ook de aanleg van zg. broeihopen.  Broeihopen zijn opgeworpen heuvels met een diameter van circa 2,5 meter en circa 2 meter hoog waarbij op een bodemtakkenstel een laag bladafval wordt gelegd. Daarop komt oude paardenmest welke afwisselend met houtsnippers en bladafval wordt afgedekt. Hierdoor ontstaat een hoop waar je als heikikker kan overwinteren en als ringslang je eieren in kan leggen. Broeihopen blijven maanden lang warm van binnen wat wordt veroorzaakt door bacteriële activiteit. (Bron: Groen nieuws NGF)

Foto 1 en 2: Natuureducatieve informatie over de broedplaats van het vliegend hert.

[{{:onderdeel:natuur:tn_voorbeeldactie_1.jpg?200|Foto 1: Uitgebreide informatie over de broedplaats van het Vliegend hert.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_voorbeeldactie_2.jpg?300|Foto 2: Boomstammen als broedplaats voor het Vliegend hert.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020422.jpg?200|Insectenhotel door de baan, in de rough naast fairway.}}]
{clear}

Foto 3 t/m 5: Vleermuiskelders zijn op enkele Nederlandse [[onderdeel:baan|golfbanen]]aangebracht.{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_1r.jpg?200|Foto 3: Foto 3: Speciaal geprepareerde Vleermuiskelder met houten front in een terp.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_2.jpg?300|Foto 4: Nieuw aangelegde Vleermuiskelder op maaiveldniveau en voorzien van houten front.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_3.jpg?300|Foto 5: Speciaal geprepareerde Vleermuiskelder met stenen front in een terp, met twee vlieggaten onder de dakbalk.}}]{clear}

Foto 6 t/m 12: Ook zijn er andere projectvormen ter bevordering van de natuur op [[onderdeel:baan|golfbanen]].{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_4.jpg?200|Foto 6: Ooievaarsnest aangeboden.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_ooievaar_1.jpg?200|Foto 7: Jonge Ooievaars op aangeboden kunstnest.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2000494.jpg?200|Foto 8: Broedkorf voor watervogels.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_5.jpg?300|Foto 9: Voorgegraven Dassengang op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_6.jpg?300|Foto 10: Nestkasten in velerlei vormen zoals hier voor de Vliegenvanger.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_nestkast_roofvogel.jpg?200|Foto 11: Nestkast voor roofvogel zoals de Torenvalk.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2000257.jpg?200|Foto 12: Roofvogel nestkast op lange paal.}}]
{clear}

Foto 12 t/m 14: Ook kunstmatige wanden voor de Oeverzwaluw zijn op enkele Nederlandse [[onderdeel:baan|golfbanen]] gerealiseerd. Foto 15: Natuurlijke broedplaats Oeverzwaluw{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_7.jpg?300|Foto 12: Betonwand met uitgespaarde openingen voor de Oeverzwaluw.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_8.jpg?300|Foto 13: Uitgegraven gang van Oeverzwaluw in de wandopening.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_9.jpg?300|Foto 14: Nestgangen van Oeverzwaluw in nestwand.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1630427.jpg?300|Foto 15: Natuurlijke broedplaats van Oeverzwaluw in sloottalud.}}]
{clear}

 Foto 15 t/m 17: Nog enkele voorbeelden van projecten ter bevordering van de natuur op [[onderdeel:baan|golfbanen]].{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_10.jpg?200|Foto 15: Uitkijkpost voor roofvogels.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorbeeldactie_11.jpg?300|Foto 16: Bescherming van mierenhoop door aan te geven als G.U.R.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_voorbeeldactie_14.jpg?300|Foto 17: Toegang tot schuurruimte voor de boerenzwaluw, door middel van vliegruimte in de wand.}}]{clear}

===== Commitment =====

Van primair belang voor een goed natuur- en milieugericht beleid, is het commitment van de baanbezoekers en dat is slechts te verkrijgen door het bieden van een goed voorbeeld en open communicatie. 

Goede voorbeelden in deze is ook de correcte handelswijze bij werkzaamheden aan de [[onderdeel:baan|baan]], in de [[onderdeel:rough|rough]] en biotoopgebieden, bv. de [[onderdeel:gur|GUR]] aanduiding bij mierenhopen (zie foto 13). 

Slechte voorbeelden van ruw beheer, het weinig vakkundig snoeien van [[onderdeel:boom|bomen]], respectloos trimmen van struiken (zie foto hierna), te grof verticuteren van [[onderdeel:green|green]] of [[onderdeel:rough|rough]], onvoorzichtig omgaan met olie en bv. brandstof of spuitvloeistof lekkende machines, gebruik van herbiciden in kruidenrijk areaal (zie foto hierna), dragen niet bij tot begrip en instemming. Zo ook niet de zichtbare achterstand of ontbreken van onderhoud aan beschadigde beschoeiing, [[onderdeel:balvanger|balvangers]], [[onderdeel:bank|banken]] e.a. accessoires of beperkt of nalatend onderhoud aan [[onderdeel:erosie|erosiebeschadigingen]], [[onderdeel:ontwatering|natte plekken]] door de [[onderdeel:baan|baan]] of beschadigde [[onderdeel:pad|weg- en padranden]].

[{{:onderdeel:natuur:gebruik_van_onkruidbestr_1.jpg?300|Beeld van het gebruik van een chemische bestrijdingsmiddel (herbicide); hier een groei stimulerend middel.}}]
[{{:onderdeel:natuur:gebruik_van_onkruidbestr_2.jpg?300|Voorbeeld van onooglijke snoei. Modern en snel, maar weinig fraai.}}]

===== Paddenstoelen =====

**Ook paddenstoelen hebben binnen natuurgerichte filosofie recht op bescherming.**

[{{:onderdeel:natuur:pad.1_aardappelbovist.jpg?300|Aardappelbovist (Scleroderma).}}]
[{{:onderdeel:natuur:pad.2_amanieten-vliegenzwam.jpg?300|Vliegenzwammen (Amanita).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:pad.3_berkenzwam.jpg?300|Berkenzwam (Piptoporus).}}]
[{{:onderdeel:natuur:pad.4_eekhoorntjesbrood.jpg?300|Eekhoorntjesbrood (Boletus).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:pad.5_geschubde_inktzwam.jpg?300|Geschubde inktzwam (Coprinus).}}]
[{{:onderdeel:natuur:pad.6_stekelzwam.jpg?300|Stekelzwam (Hydnum).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:pad.7_stobbezwammetje.jpg?300|Stobbezwammetje (Kuehneromycus).}}]
[{{:onderdeel:natuur:pad.8_weidetrechterzwam-2.jpg?200|Weidetrechterzwam (Clitocybe).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:pad.9_valse_kopergroenzwam.jpg?300|Valse kopergroenzwam (Stropharia).}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1420782.jpg?300|Bovist (Bovista)}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:tn_golfbaahboek.jpg?300|Vele vierkante meters paddenstoelen onder de bomen naast de fairway.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2050855.jpg?300|Veel paddenstoelen aan de rustplaats.}}]
{clear}

===== Keurmerken =====

Ook de golfwereld ontkomt niet aan de trend van keurmerken en kwaliteitsstempel. Zijn er voor consumenten keurmerken voor o.a. producten en diensten, binnen de [[onderdeel:baan|golfbaan]] blijkt steeds meer onderscheiding of erkenning wenselijk op het gebied van natuur- en milieubeleid. Zo kennen we het 'Committed te Green' certificaat en het 'Golf Environment Organization' certificaat en is daarbij ook nog de deelname aan de 'Nationale Golfcourse Birthwatching Day'. 

Binnen het beheer van [[onderdeel:baan|golfbanen]] is het van groot belang dat er voldoende samenwerking is voor beleid en beheer, gericht op natuurontwikkeling. De overweging per [[onderdeel:baan|baan]] om deel te nemen aan het programma van de NGF, ‘Committed to Green’, is hierbinnen van serieus belang. De vraag is gerechtvaardigd of je nog wel kunt volstaan met slechts een positieve houding hier tegenover. Het daadwerkelijk aangaan van Committed to Green, zou meer overtuigend zijn dan de mondelinge instemming hiermee. Bezwaarlijk voor de individuele verenigingen, zullen in praktische zin de verbintenissen zijn met concrete vervolgactiviteiten en controle. Monitoring, evaluatie, aanpassingen en eventuele sanctie, nodigen niet uit tot bereidheid om voor het Committed to Green certificaat te gaan en dat valt te betreuren. 

[{{:onderdeel:natuur:tn_geo_certificaat.jpg?200|Het GEO Certificaat.}}] 
{clear}
Sinds april 2010 kent het Committed to Green programma een internationale certificering, erkend door de Golf Environment Organization. In plaats van Committed to Green is de hoogst haalbare onderscheiding m.b.t. milieuvriendelijk onderhoudsbeleid, het zgn. GEO-certficaat. 

Ook dit certificaat staat, net als Committed to Green, voor een verantwoorde en duurzame omgang met natuur en milieu door [[onderdeel:baan|golfbanen]]. Diverse Nederlandse [[onderdeel:baan|banen]] zijn hiermee al gekwalificeerd. Tijdens het KLM Open in 2010 werd aan zestien [[onderdeel:baan|banen]] tegelijk dit GEO-certificaat uitgereikt. Bij de al met het CtG-gecertificeerde [[onderdeel:baan|banen]], vindt een omzetting plaats naar het GEO-certificaat.   Dat economische activiteiten en milieuvriendelijk management hand in hand kan gaan, blijkt steeds vaker in de praktijk. Hiervoor hoeft de [[onderdeel:baan|golfbaan]] niet specifiek binnen een ecologische verbindingszone te liggen.

Zaken waar de golfclub zich op kan richten zijn o.a.; samenwerking met organisaties op het gebied van Natuurbescherming, relatie leggen met omringende natuurterreinen, beheer afstemmen op het in stand houden en versterken van ecologische verbindingszones, zelfvoorzienend zijn met betrekking tot [[onderdeel:water-cooler|drinkwater]], afvalwater of grijs water op een natuurlijke manier filteren, [[onderdeel:afvalbak|afval]] te scheiden e.d. 


Binnen een aanwezig natuurbeheersplan of natuurzorgplan, is ook de insteek naar vogelbeheer belangrijk, o.a. aangespoord door de jaarlijkse nationale vogeltellingen op [[onderdeel:baan|golfbanen]]- in 2011 voor de 12e keer gehouden (Nationale Golfcourse Birthwatching Day). Dat er in 2009 dan 63 clubs hebben deelgenomen is een teken op zich!

===== Onderhoud =====

Elke zichzelf respecterende [[onderdeel:baan|golfbaan]] zou moeten beschikken over een beheersplan aangaande het gehele terrein en alle accessoires daarbinnen. Nog te veel is het beheer van de [[onderdeel:baan|golfbaan]] afgestemd op de [[onderdeel:baan|baan]] zelf, op de [[onderdeel:gras|grasmat]] van [[onderdeel:tee|tee]] en [[onderdeel:fairway|fairway]] tot en met de [[onderdeel:green|green]]. Maar zoals eerder aangegeven, de [[onderdeel:baan|golfbaan]] is het geheel waarneembare landschap waarin wordt gespeeld, niet slechts de [[onderdeel:gras|grasmat]]. Daarbinnen kunnen verschillende biotopen en ecosystemen voorkomen, die onderdeel uitmaken van de [[onderdeel:baan|baan]] in brede zin en die al dan niet binnen de actieradius van het spel liggen. 

Te beginnen met de [[onderdeel:rough|rough]], met [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]] en alles daaromheen. De kenmerkende [[onderdeel:boom|bomen]] van de [[onderdeel:baan|bosbaan]], de [[onderdeel:gras|grasvelden]] van de [[onderdeel:baan|banen]] in het weidelandschap of het water van de [[onderdeel:baan|polderbanen]]. Binnen het beheersplan kan de visie van ecologisch beheer zijn omschreven, rekening houdend met natuurontwikkeling en natuurstimulatie, in plaats van onderhoud gericht op fixatie en economisch gewin. Daarbinnen zijn ook de contouren, panorama’s, horizon en skyline elementen van belang. Beelden die tijdens het onderhoud vanuit een eindbeeldvisie telkens weer om gerichte aandacht vragen.

[{{:onderdeel:natuur:tn_landschap_5_.jpg?200|Foto 1: Welke eindbeeldbepaling hier?}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_landschap_1_.jpg?300|Foto 2: Welke eindbeeldbepaling hier?}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_landschap_2_.jpg?300|Foto 3: Welke eindbeeldbepaling hier?}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_landschap_3_.jpg?300|Foto 4: Welke eindbeeldbepaling hier?}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_landschap_4_.jpg?300|Foto 5: Welke eindbeeldbepaling hier?}}]
{clear}

In detail dient de greenkeeper(of het groenvoorzieningsbedrijf dat onderhoud verricht), zich bewust te zijn van het effect van zijn werk op de natuurontwikkeling, de beeldvorming, de emotionele beleving en de visuele waarneming. Maar dit geldt voor alle rangen en standen die met de [[onderdeel:baan|baan]] van doen hebben. De maaifrequentie, afvoer van maaisel en snoeihout, snoei- en zaagwerkzaamheden, hooien, [[onderdeel:beregening|bevloeiing]], gemengd bos, inheemse plantensoorten, bosontwikkeling, heidebeheer, dunnen, kaalkap, terugzetten, vrij zetten e.d. zijn punten van aandacht. Dit alles in relatie met de lokale flora en fauna en als vanzelfsprekend, de bezoekende golfers. 

Ook het gebruik van chemische middelen gericht op bescherming tegen schimmelziekten, bemesting van [[onderdeel:gras|grassen]] en [[onderdeel:beplanting|beplanting]], grondbewerking en overlast van insecten of ongewilde kruiden is hierbinnen belangrijk. Dit naast het gebruik van onderhouds- en conserveringsmiddelen voor de accessoires door de [[onderdeel:baan|baan]]. 

Ook vroegtijdige signalering van bepaalde insecten of schadelijke knaagdieren m.b.v. lokmiddelen of via visuele controle, kan tijdig handelen oproepen, zowel preventief als curatief. 

Foto 1, 2 en 3 hierna: Bestrijding van processierups, lokfles voor mei- en junikevers of broedkast voor eenden.

[{{:onderdeel:natuur:onderhoud_1.jpg?300|Foto 1: Spuitwerkzaamheden tegen de Processierups.}}]
[{{:onderdeel:natuur:onderhoud_2.jpg?300|Foto 2: Lokfles voor waarneming van de vlucht van mei- en junikevers.}}]
[{{:onderdeel:natuur:onderhoud_3.jpg?200|Foto 3: Broedkast voor eenden.}}]{clear}


Sommige onderhoudswerkzaamheden gericht op bestrijding van dieren, kan van invloed zijn op de spelregels door de [[onderdeel:baan|baan]]. Zie bijgaande foto van de mollenbestrijding met mollenklem en de aanduiding  [[onderdeel:gur|GUR]]) Andere werkzaamheden kunnen gericht zijn op hygiëne, bv. het zo vrij mogelijk houden van de [[onderdeel:fairway|fairways]] en [[onderdeel:green|greens]] van ganzenpoep. Ook het in bedwang houden van de populatie ganzen op de baan is onderdeel van fauna-beheer. Ganzen kunnen veel jongen groot brengen (legsels van meer dan 10 eieren zijn geen uitzondering) en dit kan leiden tot overbevolking op de [[onderdeel:baan|baan]].

[{{:onderdeel:natuur:tn_onderhoud_4.jpg?300|Molshoop met klem en aanduiding G.U.R.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_ganzenpoep.jpg?300|Ganzenpoep op de fairway.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2000260.jpg?300|Canadese gans met jongen.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2000261.jpg?300|Canadese ganzen met jongen.}}]

{clear}

Argumenten als doorstroming optimaliseren, zoektijd beperken, efficiënter werken, sneller kunnen werken, minder afval, goedkoper onderhoud e.d., zijn niet altijd even correct af te wegen. In diverse gevallen zit de [[onderdeel:baan|golfbaan]] hier in een spagaat of staat voor een dilemma. Maar op termijn zal de visie gericht op duurzame natuurontwikkeling en milieuhygiëne, tijdig beperken of zelfs nalaten van handelingen, het winnen van de korte termijnvisie op economisch gewin. Zo vindt binnen het onderhoud van [[onderdeel:rough|roughgedeelten]], ook de inzet van schapen steeds meer opgang. 
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2060649.jpg?300|Schapen ingezet in de rough.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2060650.jpg?200|Schapen ingezet in de rough.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2060655.jpg?300|Schapen in de rough, hier een ooi met ram.}}]

===== Voorlichting en communicatie =====
Het is van wezenlijk belang duidelijke [[onderdeel:informatieoverdracht|informatieoverdracht]] te doen naar spelers en bezoekers. Helderheid en zichtbaarheid in de visie via open communicatie, verbetert het imago en begrip en zo ook het speelplezier bij velen. Het is hier geen zaak van trend, maar van termijn bewustzijn. Dit kan worden aangegeven met standaard communicatie- of informatiedragers, zoals doelgerichte [[onderdeel:informatieoverdracht|bebording]], maar ook vanuit eigen creativiteit. 

Het [[onderdeel:informatieoverdracht|informeren]] van spelers over de redenen waarom een gebied niet mag worden betreden, waarom ballen niet mogen worden gezocht of gehengeld, zijn van belang voor het creëren van een positief imago. Zo ook het herkenbaar maken van de aanwezige flora en fauna, van door de [[onderdeel:baan|baan]] voorkomende diersoorten. 

De zinvolheid van het bordje ‘Verboden Toegang’, is al geruime tijd achterhaald, al wordt het nog te kust en te keur toegepast. Een meer educatieve en pedagogische benadering leidt tot meer effect en meer begrip (al in 1970 onderzocht door het Staatsbosbeheer; //“De educatieve waarde van informatie aan het natuurpad”//, door Gijs van Keulen en Herman Berteler). Daarbij laten mensen zich op deze manier ook eerder en beter [[onderdeel:geleiding|leiden]].

Foto 1, 2, 3 en 4 hierna: Ook in het buitenland kent men wilde en gedomesticeerde dieren op [[onderdeel:baan|golfbanen]].

[{{:onderdeel:natuur:ook_in_buitenland_1.jpg?300|Foto 1: Apen die vanuit het bos de baan bezoeken.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_grijze_eekhoorn.jpg?200|Foto 2: Grijze eekhoorn naast de fairway.}}]
[{{:onderdeel:natuur:ook_in_buitenland_2.jpg?300|Foto 3: Antilopen zoals de Springbok zijn zeer tam op de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:ook_in_buitenland_3.jpg?300|Foto 4: Het biotoop op de golfbaan kan van dien aard zijn, dat er ook jongen worden geboren en groot gebracht.}}]{clear}

Natuur-informatie-borden kunnen op diverse manieren worden toegepast en zijn zowel standaard leverbaar als naar wens te vervaardigen. Deze borden kunnen bij of in biotopen worden gezet, maar ook worden gekoppeld aan de [[onderdeel:teeinformatiebord|teeinformatieborden]] of nabij de toegang tot het [[onderdeel:clubhuis|clubhuis]] of in het [[onderdeel:clubhuis|clubhuis]] zelf. In uitvoering zijn ook wisselborden mogelijk, waarmee de onderwerpen kunnen worden afgestemd op bv. het seizoen, bloei- of broedperiode, paringstijd of trektijden van vogels en dieren.

Foto 1, tot en met 7 hierna: Pedagogisch zijn er diverse vormen mogelijk om spelers bij natuurbeheer te betrekken.

[{{:onderdeel:natuur:voorlichting_1.jpg?200|Foto 1: Afbeelding van de Witte kwikstaart samen met extra informatie.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1070490.jpg?200|Foto 2: Natuureducatie op tee-informatiebord, hier over de oeverzwaluw.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p1070492.jpg?300|Foto 3: Oeverzwaluw.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorlichting_2.jpg?300|Foto 4: Voorzichtigheid geboden, kwetsbare omgeving. Tekst met afbeelding van een Grijze eekhoorn.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorlichting_3.jpg?300|Foto 5: Verbodsbord; Verboden te betreden. Biotoop!}}]{clear}

[{{:onderdeel:natuur:voorlichting_6.jpg?300|Foto 6: Informatieborden voorzien van afbeelding zoals hier de Torenvalk.}}]
[{{:onderdeel:natuur:voorlichting_4.jpg?300|Foto 7: Impact van golfbal op Zomereik (Quercus).}}]{clear}

Met betrekking tot de Eikenprocessierups wordt steeds meer studie gedaan naar het voorkomen van deze rups en dan met name ook, naar de voorkeur van de rups voor het soort eik. In Dieverbrug is in 2011 het eerste 'eikenprocessiestation' van Europa geopend om dit soort van onderzoek uit te voeren. 

**Natuur- en milieueducatie**
{clear}

De [[onderdeel:baan|golfbaan]] leent zich bij uitstek voor vormen van natuur- en milieueducatie, zowel door de [[onderdeel:baan|baan]] als ook in het [[onderdeel:clubhuis|clubhuis]]. Dit wordt zo wel bij uitvoeringen van projecten gedaan als in de vorm van exposities of tentoonstelling.

Hieronder enkele voorbeelden met betrekking tot het insectenhotel, een vlindertuin en de takkenril.
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020421.jpg?300|Insectenhotel door de baan, in de rough naast fairway.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020424.jpg?300|Natuur- en milieu educatie, uitleg over het insectenhotel}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020372.jpg?300|Vlindertuin op de golfbaan Welderen in Elst.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020375.jpg?300|Ook natuur is onderdeel van greenkeeping.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020433.jpg?200|Takkenril in de baan, met tekst en uitleg. Hier van wilgentakken.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020432.jpg?300|Natuur- en milieu educatie, hier uitleg over de takkenril.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_p2020438.jpg?200|Natuur- en milieu educatie. Hier uitleg over de takkenril in speciale vitrine in het clubhuis.}}]
===== Hygiëne =====
Binnen natuurbeheer en beheer van de open ruimte in het algemeen, is hygiëne een belangrijk onderwerp. Zoals aangegeven in de afzonderlijke hoofdstukken, kan dit zijn gericht op gewasbeschermingsmiddelen, conserveringsmiddelen, dierziekten en plagen, rottingsprocessen, vervuiling e.d.

Gekeken naar het gebruik van chemische middelen, die voor verschillende redenen en diverse problemen worden gehanteerd en soms ook beschermingsmiddelen worden genoemd,  kan dit zowel preventief als curatief. Van groot belang hierbij is te kijken naar de biologische afbreekbaarheid van het te gebruiken product, van de [[onderdeel:veiligheid|giftigheidscategorie]] waarin het staat geregistreerd maar bovenal, naar de noodzakelijkheid om het te gebruiken. Alternatieve mogelijkheden zijn te vinden in andere visievorming, alternatief beheer, milieuvriendelijke producten of biologische bestrijdingsmogelijkheden. Hiervan kennis nemen, zich hierin (willen) verdiepen en de moed hebben te experimenteren, past in een natuur en milieu gericht beleid. 

Binnen de hygiëne kan ook de bestrijding van ratten worden genoemd, dit in het kader van overbrenging van ziekten. Voor het bestrijden van ratten zien we ook op [[onderdeel:baan|golfbanen]] de toepassing van de zgn. 'rattenkist', zodanig ontworpen dat zij ontoegankelijk zijn voor nieuwsgierige kinderen of huisdieren. De rattenkist bevat lokaas om het knaagdier naar binnen te lokken en zich te voeden. Zij zijn beschikbaar in een kunststof of een metalen uitvoering en kunnen op veel verschillende plaatsen ingezet worden. Ook kunnen ze verankerd worden in de grond of aan de muur. 

In periodes met veel konijnen, is het optreden van ziekten als de Myxomatose en Rabbit Hemorrhagic Disease(RHD), twee virusziekten, niet uitgesloten. Dit kan resulteren in dode dieren door de [[onderdeel:baan|baan]], die omwille van hygiëne en aanblik, tijdig verantwoord dienen te worden verwijderd. Ook de terreinbeschadiging door de grote hoeveelheden urine verspreiding door de konijnen, is niet bepaald hygiënisch.

Met betrekking tot hygiëne rond rottend fruit op golfbanen waar fruitbomen voorkomen, wordt verwezen naar Hoofdstuk [[onderdeel:boom]].  Met name appel (//Malus //) en peer (//Pyrus//), maar ook kers (//Prunus avium//), morel (//Prunus cerasus//) en perzik (//Prunus persica//) kunnen hier parten spelen.

Foto 1, 2 en 3: Ratten en muizen kunnen een plaag vormen, maar ook ziekten overbrengen. 

[{{:onderdeel:natuur:hygiene_1.jpg?300|Foto 1: Rattenval.}}]
[{{:onderdeel:natuur:hygiene_2.jpg?300|Foto 2: Voorzichtigheid geboden.}}]
[{{:onderdeel:natuur:hygiene_3.jpg?200|Foto 3: Meer vormen van rattenvallen.}}]{clear}

Foto 4, 5 en 6: Ganzen kunnen veel onhygiënische vervuiling aanbrengen, zo ook andere vogels.

[{{:onderdeel:natuur:hygiene_4.jpg?300|Foto 4: Ontlasting van dieren door de baan. Hier ganzenpoep.}}]
[{{:onderdeel:natuur:hygiene_5.jpg?300|Foto 5: Bevuiling van golfbal, schoenen of buggywielen met ontlasting van dieren, is niet uitgesloten (hier ganzenpoep).}}]
[{{:onderdeel:natuur:hygiene_6.jpg?300|Foto 6: Vervuiling door uit de cup gewaaid vuil of eruit getrokken door bv. vogels of eekhoorns.}}]{clear}

Foto 7: Zwarte kraai met [[onderdeel:afvalbak|afvalpapier]]. Foto 8: Kadaver van door ziekte overleden konijn.

[{{:onderdeel:natuur:hygiene_7.jpg?300|Foto 7: Zwarte kraai actief met meegesleepte verpakkingsresten.}}]
[{{:onderdeel:natuur:hygiene_8.jpg?300|Foto 8: Kadaver van overleden konijn.}}]

===== Veiligheid en gevaren =====
[[onderdeel:veiligheid|Veiligheidseisen]] binnen natuur en natuurbeheer, zijn aan de orde vanuit de aanwezige flora en fauna en vanuit het beheer. Dat wil zeggen dat er ook aandacht dient te zijn voor risico’s van schade en ziekte door vertegenwoordigers van flora of fauna. Te denken valt hier aan vallend (dood) hout van [[onderdeel:boom|naald- en loofbomen]] bij storm of er na, grondverzakkingen door [[onderdeel:erosie|erosie]] of gravende dieren, doornen en stekels (bramen [//Rubus fruticosus//), gaspeldoorn (//Ulex europaeus//), duindoorn (//Hippophae rhamnoides//), sleedoorn (//Prunus spinosa//), meidoorn (//Crataegus//), rozen (//Rosa//), distels (//Carduus//) e.d.] of brandwonden [brandnetel (//Urtica//), berenklauw (//Heracleum//)]. Ook is daar het verdrinkingsgevaar bij [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]], been- of polsbreuken bij [[onderdeel:ontwatering|sloten en greppels]] of op hellingen zonder [[onderdeel:hellingbaan|hellingbaan]]. 

Vanuit de fauna kunnen worden genoemd aspecten als tekenbeet (Ziekte van Lyme), steken van muggen, wespen, steekvliegen en dazen, de haren van de processierups (huid- en oogirritaties), beet van de adder, maar ook de agressiviteit van broedende knobbelzwanen en wilde ganzen of dieren met jongen zoals schaap en zwijn. Dit naast een overdaad aan ontlasting van ganzen of konijnenurine door de [[onderdeel:baan?baan]]. In het buitenland kunnen hier diersoorten aan worden toegevoegd als geiten, antilopen, damherten, apen, krokodil en bv. de kaaiman of het nijlpaard in de [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernis]]. 

Ook de onder [[onderdeel:veiligheid|veiligheid]] aangegeven verschijning van Myxomatose en Rabbit Hemorrhagic Disease (RHD) bij konijnen is een risico. Niet onbelangrijk zijn de [[onderdeel:veiligheid|veiligheidsaspecten]] rond jacht op konijnen en ander schadelijk wild of het gebruik van vallen en klemmen.

[{{:onderdeel:natuur:veiligheid_1.jpg?200|Dazenval in gebruik op golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:veiligheid_2.jpg?300|Jonge teek op mensenhuid.}}]
[{{:onderdeel:natuur:veiligheid_3.jpg?300|Processierups in eik (Quercus).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:veiligheid_4.jpg?200|Konijnenhol uitgegraven in bunkerrand.}}]
[{{:onderdeel:natuur:veiligheid_5.jpg?300|Veldmuisgangen na een sneeuwperiode.}}]{clear}


  * **Preventie**
Veel maatregelen tegen ongemakken, gevaren of onhygiënische situaties zijn curatief, maar er zijn ook veel preventieve maatregelen te nemen betreffende [[onderdeel:veiligheid?veiligheid]] en milieu. Een preventieve maatregel tegen bv. de steekvlieg en soorten dazen, is het plaatsen van een dazenval zoals op diverse [[onderdeel:baan|banen]] waarneembaar. De vrouwtjesdazen kunnen behoorlijk steken als ze op zoek zijn naar bloed voor hun eitjes. Hierbij kunnen ze ziekten en infecties overbrengen. In Nederland kennen we 38 verschillende dazen, waarvan de gewone regendaas en de langsprietregendaas het meest bekend zijn. Met een speciale dazenval kan de aanwezigheid van deze vliegen worden beperkt. Zie foto. 

In tegenstelling tot de dazenval, zijn er ook vangmiddelen voor diverse soorten kevers, niet om direct te bestrijden maar om de vlucht waar te nemen van mannelijke kevers om daarop te anticiperen met bestrijdingsmogelijkheden. 

[{{:onderdeel:natuur:preventie_1.jpg?200|Lokfles voor eerste vlucht van mei- en junikevers.}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_2.jpg?300|Junikevers, gevangen in een lokfles.}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_3.jpg?300|Junikever op gras van de fairway.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:fairway:tn_p2000219.jpg?300|Uitvliegende junikevers op de fairway, eind mei.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_processierups_waarschuwing.jpg?300|Toepassing van waarschuwingslint bij Processierups.}}]{clear}

Preventief kunnen spelers worden gewezen op de aanwezigheid van de processierups met behulp van waarschuwingslinten om besmette [[onderdeel:boom|bomen]], soms voorzien van tekst.
Ook het tijdig plaatsen van goede afrastering of [[onderdeel:hekwerk|hekwerk]] tegen inloop van ‘schadelijke’ dieren is hierbinnen van belang. Dit kan zijn tegen inloop van loslopende honden, maar ook tegen vossen, reeën en herten en wilde zwijnen, schapen of koeien. In [[onderdeel:pad|wegen en paden]] kunnen hiertegen ook wildroosters bijdragen. 

[{{:onderdeel:natuur:preventie_4.jpg?200|Een goede afrastering kan effectief dieren buiten houden.}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_5.jpg?300|Wildrooster in de weg houdt dieren buiten de baan.}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_6.jpg?300|Wildrooster in de weg houdt dieren buiten de baan, met name een- en tweehoevigen (paard, koe, schaap, geit, hert, ree, zwijn).}}]{clear}

Een ander natuurfenomeen vormt blikseminslag, waarvoor vanuit [[onderdeel:veiligheid|veiligheidsaspect]] specifieke aandacht wordt gevraagd. Inslag op [[onderdeel:schuilhut|schuilhutten]], [[onderdeel:toilet|toiletgebouwen]], maar ook op [[onderdeel:boom|bomen]] en struiken of zelfs de [[onderdeel:tee|tee]] is geen onbekend fenomeen binnen golf. Naast afdoende preventieve maatregelen als bliksemafleiders, is een goed werkend waarschuwingssysteem belangrijk als ook informatie over hoe te handelen. Metalen [[onderdeel:teemerk|teemerken]] kunnen extra problemen opleveren bij bliksem. Zie foto’s.

Foto 1, 2 en 3 hierna: Blikseminslag in bramenstruik (//Rubus fruticosus//) met uitloop over de [[onderdeel:tee|tee]] en door metalen [[onderdeel:teemerk|tee marker]].

[{{:onderdeel:natuur:preventie_7.jpg?200|Foto 1: Blikseminslag in bramenstruik (Rubus fruticosus).}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_9.jpg?300|Foto 2: Inslagader van bliksem loopt via metalen teemerk.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_im0000112.jpg?300|Foto 3: Bliksemschade op de tee.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:natuur:preventie_8.jpg?200|Foto 4: Hoofdader over de tee na blikseminslag.}}]
[{{:onderdeel:natuur:tn_im0000092.jpg?300|Foto 5: Bliksemschade op de tee.}}]
{clear}

Ook het natuurfenomeen brand is een waardige vijand en vraagt om serieuze, preventieve maatregelen. Niet alleen bij gebouwen, maar ook in de natuur door de [[onderdeel:baan|baan]] is dit van belang. Bos- en heidebranden, veenbranden, [[onderdeel:rough|roughbranden]], [[onderdeel:ontwatering|greppelbranden]] e.d. zijn zaak van preventie en goede bestrijding. Het gereed hebben staan van brandblusmateriaal in de natuur is dan ook geen overbodig aspect.  

Ook vanuit preventieve benadering dient er binnen het beheer aandacht te zijn voor risico’s van schade en ziekte door bv. het laten liggen van gezaagd hout al dan niet gestapeld, [[onderdeel:boom|boomstronken]] en afgezaagde [[onderdeel:boom|boomstammen]], slecht onderhouden [[onderdeel:waterhindernis|beschoeiing]] of [[onderdeel:brug|bruggen]] bij [[onderdeel:waterhindernis|waterpartijen]], [[onderdeel:ontwatering|sloten en greppels]]. 

Maar ook tijdens acties als bestrijding van de processierups, van ‘onkruiden’ en op de [[onderdeel:green|green]] van schimmels en insecten. Niet altijd en overal wordt hier voldoende rekening gehouden met windsnelheid, windrichting, rijsnelheid van de spuitmachine en dan is er nog de vraag over de gebruikte concentratie en hygiëne van de apparatuur. Preventief kan hier veel gebeuren.

[{{:onderdeel:natuur:preventie_10.jpg?200|Reddingsboei nabij waterhindernis.}}] 
{clear}
Ook reddingsmiddelen en waarschuwingsborden bij [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]] vragen om een serieuze benadering. Het verdrinkingsgevaar is in vele gevallen reëel en niet te onderschatten. 

  
Preventief kunnen ook maatregelen worden genomen ter bescherming van broedvogels, bijvoorbeeld door het plaatsen van waarschuwingsborden of nesten van grondvogels voorzien van een beschermende boog tegen inloop of inrijden met machines. Voor het afweren van schadelijke vogels worden ook wel kunstvogels ingezet zoals valken of uilen. Deze worden opzichtig geplaatst en bewegen in de wind, waardoor ze levend lijken. 

Foto 1, 2 en 3 hierna: Vogelbescherming en vogel afweer als instrument van natuurbeheer.

[{{:onderdeel:natuur:preventie_11.jpg?200|Foto 1: Waarschuwingsbord broedende vogel; Niet storen!}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_12.jpg?300|Foto 2: Broedende Steppenkievit op golfbaan, afgezet met lint en waarschuwingsbord.}}]
[{{:onderdeel:natuur:preventie_13.jpg?200|Foto 3: Kunstuil met een in de wind wiegende kop om schadelijke vogels te verjagen.}}]

