
====== Bunker ======

===== Definitie =====
De bunker is een uitgegraven en weer met zand (of daarop gelijkend materiaal) gevuld gat. Een kunstmatige ‘[[onderdeel:hindernis|hindernis]]’, die onderdeel uitmaakt van de [[onderdeel:baan|baan]] en op twee mogelijke plaatsen aangebracht; op en/of langs de [[onderdeel:fairway|fairway]] ("een fairwaybunker") en/of rond de [[onderdeel:green|green]] ("een greensidebunker of greenbunker"). 


[{{:onderdeel:bunker:bunker_1.jpg?300|Fairwaybunkers.}}]
[{{:onderdeel:bunker:bunker_2.jpg?300|Greenbunker.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:tn_rougheiland.jpg?300|Fairwaybunker met rougheiland.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1960465.jpg?300|Grillige, vrij vlakke fairwaybunkers.}}]

===== Golfregels  =====
Welke relatie heeft de bunker met de spelregels?
Graag verwijzen wij hiervoor naar de meest recente Golfregels en Amateurstatus Regels van de Nederlandse Golf Federatie of naar Rules of Golf and the Rules of Amateur Status.
 
Verwezen wordt naar:

**Deel II Definities**: 

**Abnormale terreinomstandigheden – Abnormal ground conditions**.

**[[onderdeel:Bunker]]**{clear}

**Door de [[onderdeel:baan]] – Through the green**

**Gravend dier - Burrowing animal**.

**[[onderdeel:Hindernis]]sen – Hazard**

**Obstakels – Obstructions**

Zie ook [[onderdeel:baan]]

**Tijdelijk water – Casual water**

Zie ook [[onderdeel:waterhindernis]]

[{{:onderdeel:bunker:tn_kom68.jpg?300|Bal in bunker in konijnenhol. Wat te doen?}}]


===== Functie =====
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1960351.jpg?200|Green zwaar beschermd door bunkers.}}]Als kunstmatig aangebracht onderdeel van de [[onderdeel:baan|baan]], is de bunker bedoeld als **[[onderdeel:hindernis|hindernis]]** en als zodanig in de Golfregels beschreven. Bunkers kunnen ook gelden als ‘bewaker’ van de [[onderdeel:green|green]], tegen de aanval met de bal van de speler. Bij dergelijke bunkers spreekt men van greensidebunker. 
Door de [[onderdeel:baan|baan]] gelegen bunkers, in of aan de [[onderdeel:fairway|fairway]], zijn fairwaybunkers. De moeilijkheidsgraad kan zijn gelegen in de vormgeving, de diepte, de hellinghoeken van het talud. Maar ook van toegepaste [[onderdeel:gras|graseilanden]], van de taludbekleding of in de bunker aanwezige obstakel van kunstmatige of natuurlijke aard. Verder kunnen van invloed zijn direct nabij gelegen [[onderdeel:boom|bomen]], [[onderdeel:beplanting|struiken]], [[onderdeel:rough|rough]], [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]] of andere zaken. 
{clear}
===== Obstakels in bunker =====
__Voorbeelden van obstakels in de bunker:__

[{{:onderdeel:bunker:obstakels_1.jpg?300|Bomen.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p2020706.jpg?300|Twee bomen in de bunker.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:bunker:tn_bunkers.jpg?300|Boom op rough-eilandje in de bunker.}}]
[{{:onderdeel:bunker:vorm_2.jpg?300|Boom op schiereiland.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:obstakels_2.jpg?300|Graseiland.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_rougheilanden.jpg?300|Fairwaybunker met meerdere rougheilanden.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:obstakels_4.jpg?300|Struik.}}]
[{{:onderdeel:bunker:obstakels_7.jpg?300|Boomstronk.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:obstakels_3.jpg?300|Rotsen.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p2050466.jpg?300|Rotsblokken in de bunker.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1960397.jpg?300|Rotsen in de bunker maken deze wel erg klein.}}]
[{{:onderdeel:bunker:obstakels_8.jpg?300|Rotsblok op graseiland.}}]
{clear}
[{{:onderdeel:bunker:obstakels_6.jpg?300|Bielspad.}}]
[{{:onderdeel:bunker:obstakels_5.jpg?300|Loopbrug.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:tn_met_loopbrug_2.jpg?300|Loopbrug.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_met_loopbrug_1.jpg?300|Loopbrug.}}]





===== Vorm =====
[{{:onderdeel:bunker:vorm_1.jpg?200|Bunker in de vorm van Lelieblad. }}]In binnen en buitenland worden diverse termen gebruikt voor allerlei vormen van bunkers, deze worden echter binnen de 'Rules of Golf' niet gebruikt. 

Bekend in het buitenland is de term ‘sand trap’, naast ‘sand bunker’. Een bunker die dwars over de [[onderdeel:fairway|fairway]] ligt, wordt wel ‘cross-bunker’ genoemd, een ondiepe en smalle bunker wel ‘flash trap’ en een kleine, veelal ronde, zeer diepe bunker met steile helling, ‘pothole bunker’ of ‘potbunker’. De voorkant van de bunker wordt ‘bunkerface’ genoemd, de rand ‘lip’. In spreektaal wordt de bunker ook wel zandkuil of zandbak genoemd. 

Een ‘**grasbunker**’ is volgens de definitie, technisch geen bunker, geen //‘[[onderdeel:hindernis|hindernis]]’// zoals omschreven in de Golfregels. Toch komen deze met [[onderdeel:gras|gras]] begroeide uitgravingen voor en worden door gebruikers wel als ‘grasbunker’ ervaren (zie foto).[{{:onderdeel:bunker:vorm_3.jpg?300|Grote grasbunkers voor de green. Op de voorgrond tijdelijk water.}}]{clear}

Het is vanzelfsprekend dat de spelregels ten aanzien van [[onderdeel:hindernis|hindernissen]], hierop niet van toepassing zijn. Dit geldt ook voor die delen van de bunker die bekleed zijn met [[onderdeel:gras|gras]].

De vormgeving van de bunker is niet gebonden aan regels, zo ook niet de diepte. De bunkers bij de [[onderdeel:green|green]] zijn veelal dieper dan een fairwaybunker. De vorm en maat van bunkers kunnen sterk verschillen en zeer uiteenlopend zijn. Zo ook de opbouw van de bunker, waarbij het talud al naar gelang de diepte en helling is verstevigd of niet. De lip van de bunker (de rand), kan overhangend zijn of niet. 

Bunkers gaan in veel gevallen gepaard met verhogingen, met ondulatie, een golvend minilandschap. Er zijn zeer grote bunkers tot heel kleine, ronde of heel grillige puzzelstukachtige bunkers, meestal zonder obstakels maar soms ook met een [[onderdeel:boom|boom]] of meerdere [[onderdeel:boom|bomen]] erin, zelfs een [[onderdeel:brug|loopbrug]] of [[onderdeel:pad|paddoorsteek]], maar ook [[onderdeel:gras|graseilanden]] of gegroepeerde veldkeien komen voor (zie foto’s onder **Obstakels in de bunker**).

Hierna volgen onder **Soorten en maten**, enkele benamingen en beschrijvingen die worden gehanteerd. Rekening houdend met de opkomst van het spelen van golf via de Nederlandse Golfvereniging voor [[onderdeel:gehandicapte|Gehandicapten]], is de aanleg van bunkers waarin met de [[onderdeel:buggy|Paragolfer]] kan worden gereden, een punt van aandacht. Talud, samenstelling en dikte van de zandlaag zullen extra aandacht nodig hebben voor dit fenomeen.

===== Soorten en maten =====
Soorten en maten (//Golfers Magazine-december 2008/januari 2009 – Ron Whitten//). De begeleidende foto's zijn van Herman Berteler en vergelijkbaar met de originele foto's.{clear}

**POTBUNKER** (Royal St. George’s, Engeland) – [{{:onderdeel:bunker:potbunker_1.jpg?300|Meer natuurlijke potbunker zonder verticale wand. Met trap met enkele leuning.}}]
[{{:onderdeel:bunker:potbunker_2.jpg?300|Potbunker met grond kerende verticale wand en trapje.}}]
{clear}
De originele potbunker is door dieren gemaakt op glooiende linksgronden om zich te beschermen tegen weer en wind. Vervolgens werden ze door tal van hakkers nog dieper gemaakt. Potbunkers herinneren ons eraan dat golf toch een wreed spel is. {clear}
[{{:onderdeel:bunker:tn_potbunker_3.jpg?300|Twee nieuwe potbunkers, voorzien van gestapelde grasmatten als achterwand.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_potbunker_4.jpg?200|Gestapelde graszoden als achterwand in Potbunker.}}]
{clear}

**COP** (Wentworth, Engeland) – [{{:onderdeel:bunker:cop.jpg?300|Vooral eenvoud.}}] Toen we zelf bunkers begonnen aan te leggen (gat voor de [[onderdeel:green|green]] graven en de grond er als een ring omheen verspreiden), was dat een even simpele als efficiënte manier om de [[onderdeel:baan|baan]] moeilijker te maken. 
{clear}

**STRIP** (Bellport – New York- Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:strip.jpg?300|Onderbreekt de helling.}}]Voor het eerst toegepast door C.B. Macdonald, die zo grond vrijmaakte om [[onderdeel:green|greens]] en [[onderdeel:tee|tees]] aan te leggen. Kunnen ook worden gebruikt om hellingen te onderbreken. Liggen vaak parallel aan [[onderdeel:fairway|fairway]] of [[onderdeel:green|green]]. 
{clear}

**CROSS** (TPC Boston – Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:cross.jpg?300|Dwars over de fairway.}}] Zo’n honderd jaar geleden uitgevonden. Dat is in een tijd dat golf nog als een soort steeplechase werd beschouwd. Crossbunkers worden weer vaker toegepast – als middel om longhitters tot voorzichtigheid te manen. 
{clear}

**STACKED SOD** (Carnoustie, Schotland) – [{{:onderdeel:bunker:stacked_sod_1.jpg?300|Gestapelde zoden als grondkering.}}]
[{{:onderdeel:bunker:stacked_sod_2.jpg?300|Detail van gestapelde zoden als grondkering.}}] Ook al meer dan een eeuw oud. Op zanderige [[onderdeel:baan|linksbanen]] werden de wanden van bunkers met plaggen (hei, gras) opgebouwd om te voorkomen dat ze zouden inzakken. 
{clear}

**GRASS FACED** (Westhampton – New York, Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:grass_faced.jpg?300|Eenvoudige bunker met grillige hellingbegroeiing.}}] Een van de eerste soorten bunkers die in de VS werden aangelegd; vlak zandoppervlak en een helling met vooral ‘pollerig’ [[onderdeel:gras|gras]]. Naarmate het [[onderdeel:gras|gras]] meer water kreeg, werden deze faces moeilijker te maaien. 
{clear}

**BULKHEADED** (The Golf Club – Ohio, Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:bulckheaded.jpg?300|Op achtergrond de bunker met bielswanden.}}]Tijdens een trip naar Schotland in 1963 zag architect Pete Dye dat veel clubs dwarsliggers gebruikten in plaats van plaggenwanden. In eigen land gebruikte hij dit materiaal als wanden bij bunkers en [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernissen]]. 
{clear}

**MOON CRATERS** (Lost Tracks – Oregon, Amerika) – Deze ovale bunkers werden in de jaren zestig populair, vooral de exemplaren die precies de juiste maat hadden voor de [[onderdeel:hark|harkmachines]]. Ze zijn dus gemakkelijk te onderhouden en er omheen te maaien.
{clear}

**WALKWAYS** (John’s Island West – Florida, Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:walkways.jpg?300|Voorzien van landtong in de bunker.}}] Na elke slag moeten de bunkers worden [[onderdeel:hark|aangeharkt]]. Tom Fazio maakt daarom ‘landtongen’, zodat spelers maar een paar meter zand hoeven te [[onderdeel:hark|harken]]. 
{clear}

**MACKENZIE** (Augusta National – Georgia, Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:mackenzie.jpg?300|Zandduinen in heidegebieden.}}] De artistieke Alister Mackenzie paste vooral een bunkerstijl toe die was gebaseerd op de vorm van door de wind gevormde zandduinen. Zijn meest beroemde, op de tiende [[onderdeel:fairway|fairway]], verloor zijn scherpe randen al decennia geleden. 
{clear}

**THOMAS** (Bel-Air – Californie, Amerika) – George C. Thomas Jr. was een net zo artistieke tijdgenoot van Mackenzie. Ook hij probeerde op zijn in Californië gelegen [[onderdeel:baan|banen]] zandduinen na te bootsen. De scherpe randen verdwenen aanvankelijk, maar zijn nu weer herstelt.
{clear}

**TRENT JONES** (Metedeconk – New Jersey, Amerika) – De puzzelstukjes van RTJ geven de indruk van een zandduin, maar de moeilijkheid te onderhouden veerachtige randen zijn weggehakt.
{clear}

**THICK LIP** (California GC of San Francisco – California, Amerika) – De arbeidsintensieve kartelranden kennen een comeback, net als korte verticale randen die sommige architecten ‘zware wenkbrauwen’ noemen.
{clear}

**FLASHED SAND** (The Vintage Club, California) – [{{:onderdeel:bunker:flashed_sand_1.jpg?300|Steile zandwanden met verschillende hellingshoek. Hier met rood zand .}}] [{{:onderdeel:bunker:flashed_sand_2.jpg?300| Steile zandwanden met verschillende hellingshoek en hier met dikke lip .}}]Tom Fazio gebruikt ‘gepleisterd zand’, om bijna verticale wanden te creëren: de ballen stuiten ertegenaan en rollen naar beneden. De meeste architecten kiezen bij steile wanden voor zachter zand over een soort [[onderdeel:drainage|drainagemat]], waardoor het toch niet wegspoelt. 
{clear}

**BLOW OUT** (Sand Hills – Nebraska, Amerika) – Bill Coore en Ben Crenshaw groeven gaten in zandheuvels en lieten in de wintermaanden de wind zijn werk doen om zo natuurlijke bunkers te krijgen. Probleem was dat de bunkers steeds groter werden.
{clear}

**HYBRID** (Dakota Dunes, Canada) – De meest populaire stijl van nu is een hybride: de bunker ziet er uit als een ‘blow out’, maar dan wel met ‘kapen’, ‘baaien’ en nauwkeurig gevormde randen.
{clear}

**RAGGED & WOOLLY** (Black Sheep – Illinois, Amerika) – Een ander soort hybride bunker – geïnspireerd op Sand Hills – maar deze is aangelegd op een voormalig maïsveld. Het is een simpele bunker met een kartelrand en hoog, dik [[onderdeel:gras|gras]] dat in deze omgeving veel wordt aangetroffen.
{clear}

**EROSION** (Bayside – Nebraska, Amerika) – De nieuwste stijl imiteert de [[onderdeel:erosie|smalle kanaaltjes en kreekjes]] die ontstaan als water van een zanderige heuvel stroomt. Maar waar de [[onderdeel:natuur|natuur]] er soms eeuwen over doet om rivierbeddingen en kloven te vormen, daar is dit werk in een paar dagen tijd gepiept.
{clear}

**BEACH** (Kittansett – Massachusetts, Amerika) – Het origineel was een strand aan de Atlantische Oceaan bij Kittansett. Het concept werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw opnieuw geïntroduceerd door Arnold Palmer, die aanraadde om een bunker naadloos in een [[onderdeel:waterhindernis|waterhindernis]] over te laten gaan.
{clear}

**BUFFER** (Long Point – Florida, Amerika) – Deze lange stroken voorkomen dat ballen al te snel het [[onderdeel:waterhindernis|water]] in stuiten. Critici vinden dit maar niets: de ene [[onderdeel:hindernis|hindernis]] die de andere ‘te slim af is’.
{clear}

**WASTE** (Long Bay – South Carolina, Amerika) – [{{:onderdeel:bunker:waste.jpg?300|Geen ‘hindernis’, geen bunkerzand.}}]Bij het aanleggen van Harbour Town kreeg Pete Dye te maken met een stuk grond vol schelpen. De zogenaamde [[onderdeel:waste-area|waste-area]] was geboren en die kreeg wereldwijd navolging. Grounden mag hier, zoals u ongetwijfeld weet. 
{clear}

**TRASITION** (Desert Highlands – Arizona, Amerika) – Jack Nicklaus verzon in 1982 op deze [[onderdeel:baan|baan]] een strook zand die de overgang vormt tussen de groene [[onderdeel:baan|baan]] en de woeste rotsen. Vooral hogere handicappers hebben hier baat bij.
{clear}

**ART DECO** (Tullymore – Michigan, Amerika) – De bijzondere aanpak van architect Jim Engh met zijn ‘neuzen’ en ‘zandbaaien’ geven een even vloeiende als verzachtende aanblik.


===== Techniek =====
Vlakke, ondiepe bunkers vragen om een stevige overgang van [[onderdeel:gras|gras]] naar zand om [[onderdeel:erosie|erosie]] door betreding te voorkomen. Kleine steile overgangen zijn gevoelig en ook uitnodigend voor [[onderdeel:natuur|konijnen]] om holen in te graven. Om [[onderdeel:erosie|erosie]] door betreding of neerslag bij diepe bunkers te vermijden, worden ze wel voorzien van hellingen met: kleiwanden, geheel of gedeeltelijk [[onderdeel:gras|gras]], verticaal geplaatste biels, planken, palissaden, kunststof zakken gevuld met zand, kunststof of licht metalen banden e.d. Dit geldt niet alleen voor de voorkant, de bunkerface. 

Foto 1, 2, 3 en 4: Verschillende vormen van toegepast talud. 

[{{:onderdeel:bunker:techniek_1.jpg?300|Foto 1: Kort met gras begroeid talud. }}]
[{{:onderdeel:bunker:techniek_2.jpg?300|Foto 2: Recht talud, verstevigd met klei. }}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:techniek_3.jpg?300|Foto 3: Recht talud, verstevigd met horizontaal aangebrachte kunststofbanden. }}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1960358.jpg?300|Foto 4: Scherp geknipte fairway en bunkerlip rond de bunkers.}}]
{clear}

Diepe en steile bunkers zoals de ‘potbunker’, zijn vaak opgebouwd uit verticale of horizontale grondkering van [[onderdeel:gras|graszoden]], hout of kunststof. Diepe bunkers kunnen een toegang hebben via een ondiep inlopend deel ([[onderdeel:hellingbaan|hellingbaan]]), verstevigde [[onderdeel:trap|zandtreden]] of een kunstmatige [[onderdeel:trap|trap]]. Deze [[onderdeel:trap|trap]] kan voorzien zijn van een leuning.

Foto 5, 6, 7 en 8: Bunker[[onderdeel:trap|trappen]] zijn er afhankelijk van de bunker, in diverse maten en vormen.

[{{:onderdeel:bunker:techniek_4.jpg?300|Foto 5: Stevig ingelegde bunkertrap van drie treden.}}]
[{{:onderdeel:bunker:techniek_5.jpg?300|Foto 6: Eenvoudige opstap van 1 bielstrede in de bunker.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:techniek_6.jpg?300|Foto 7: Lange houten trap met 37 treden vanuit/naar de bunker. Zonder leuning.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_bunkers_2_.jpg?200|Foto 8: Diep liggende bunkerrand tussen fairway en rough op een rotsbaan. Toegang via lange trappen.}}]
{clear}

In geval van diepe bunkers is de verankering van de grondkering van wezenlijk belang, dit uit [[onderdeel:veiligheid|veiligheidsoverweging]] en ter voorkoming van schade ten gevolge van neerslag. Nieuwe technologie draagt bij tot aanleg van bunkers met een halfdoorlatende, gestabiliseerde onderlaag. Ook wordt wel antiworteldoek onder de zandlaag ingebracht om doorgroeien planten of wortels van onderuit te voorkomen. Hiertegen worden bunkerranden ook voorzien van kunststof of licht metalen strips, verticaal in de grond op de scheiding van zand en [[onderdeel:gras|gras]].

Van belang is ook de [[onderdeel:infiltratie|waterdoorlatendheid]] van de zandlaag, eventuele tussenlaag en ondergrond. Na hevige neerslag behoort het water snel verticaal [[onderdeel:ontwatering|afgevoerd]] te kunnen worden. Bij kleinere bunkers kunnen [[onderdeel:drainage|verticale drains]], boorgaten gevuld met kiezels of gebrande kleikorrels, een oplossing bieden. Bij grotere bunkers kan een horizontale [[onderdeel:drainage|drainage]] worden toegepast.

**Moderne, eigentijdse aanleg van bunkers.**

[{{:onderdeel:bunker:moderne_1.jpg?300|Inzet van grote graafmachines.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_2.jpg?300|Machinaal inspuiten van semidoorlatende ondergrond.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_3.jpg?300|Geprepareerde, verharde onderlaag wordt afgedekt met bunkerzand.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_4.jpg?300|Graspennen om pas gelegde zoden vast te houden.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_5.jpg?300|Rollen kunststof wandjes.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_6.jpg?300|Montage kunststofwanden.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_7.jpg?300|Afrondingsfase van nieuwe bunker, voorzien van speciale onderlaag en grondkerende kunststof wanden.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_8.jpg?300|Nieuwe bunker, voorzien van speciale onderlaag, grondkerende kunststof wand en graszoden rand.}}]
[{{:onderdeel:bunker:moderne_9.jpg?300|Nieuwe bunker, voorzien van speciale onderlaag, grondkerende kunststof wand en graszoden rand.}}]

===== Bunkerzand =====
Naast dat het bunkerzand vrij van stenen en andere vervuiling dient te zijn, is de korrelgrootte, de samenstelling, de structuur en de [[onderdeel:infiltratie|waterdoorlatendheid]] van belang voor de speler. De bunker en het zand vormen een [[onderdeel:hindernis|hindernis]], maar dienen wel een faire, [[onderdeel:veiligheid|veilige]] en ‘bespeelbare’ [[onderdeel:hindernis|hindernis]] te zijn binnen de daarvoor geldende spelregels. 

De vorm van de zanddeeltjes (rond of hoekig), de grootte van de korrels (0–2mm), evenals de dikte van de zandlaag (ca. 6cm) zijn van grote invloed op hoe makkelijk of moeilijk de bal uit de bunker kan worden geslagen. Maar zo ook het vochtgehalte of m.a.w. de droogte en de onderlinge binding van de korrels. Stuifzand waarin de bal diep plugged komt te liggen of het zand eruit waait of je tot achter het ondergoed in de kleding waait bij een bunkerslag, is een reëel probleem. 

Foto's hierna: Spelen vanuit de bunker moet fair, spelersvriendelijk zijn en afgestemd op spelers niveau.

[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_1.jpg?300|Vocht of grote zandkorrel geeft minder stuifzand.}}]
[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_2.jpg?300|Droog zand kan veel stof doen opwaaien.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1990960.jpg?200|Topamateur Dylan Boshart slaat uit de bunker.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_3.jpg?300|Ook een fijne, kleine zandkorrel veroorzaakt stuifzand.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1990965.jpg?200|Tourprofessional Robert-Jan Derksen slaat uit de bunker.}}]
{clear}

Er lijkt geen uniformiteit in optimaal bunkerzand te bestaan, per [[onderdeel:baan|baan]] en per land wordt hiermee verschillend omgegaan. Spreektermen als brekerzand, straatzand, metselzand, strandzand of zandbakzand bieden ook geen oplossing evenals bijpassende korrelgroottes en mengsels daarvan. Er zijn [[onderdeel:baan|banen]] die een mix van zand met schelpengruis of ander steengruis (mengsel) gebruiken, waar het hier en daar ook niet meer uitziet als zand. [{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_4.jpg?300|Niet alle zand in de bunkers is bunkerzand.}}]{clear} 

Als werkbare dikte voor het onderhoud door baanpersoneel, wordt wel 10 tot bijna 20cm zand toegepast, wat weer van invloed is op de frequentie, snelheid en hoeveelheid van aanvullen. Een puur economische benadering.

[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_5.jpg?300|Semidoorlatende harde ondergrond, ingespoten. }}]
[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_6.jpg?300|Semidoorlatende harde ondergrond, aangevuld met (veel) zand.}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:bunkerzand_7.jpg?300|Zanddepot op werkterrein van de golfbaan.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_bunkers_1_.jpg?300|Donker zand in de bunker.}}]
{clear}

Ook mag het zand niet als een harde plaat verworden of de semiverharde onderlaag mag ook niet aan de oppervlakte komen. Het zand dient voldoende [[onderdeel:infiltratie|waterdoorlatend]] te zijn even als de ondergrond. Tijdelijke ophoping van water kan problemen opleveren voor de speler (zie Golfregels 2008-2011). Binnen de opleidingen voor greenkeeper, baancommissaris of coursemanager pleit ik voor meer kennis op dit gebied, maar ook voor meer gelijkheid bij onderhoud tussen grote toernooien, professionals en amateurs, de gewone leden!

Bij een ontbrekende hechting van het bunkerzand met de ondergrond, kan bij hevige regenval een dusdanige [[onderdeel:erosie|erosie]] ontstaan, dat het bunkerzand volledig wegspoelt van de ondergrond. Alle [[onderdeel:erosie|erosieperikelen]] na een regenbui leveren veelal extra onderhoudswerkzaamheden op.

[{{:onderdeel:bunker:tn_p2000223.jpg?200|Uitspoeling van zand tijdens hevige regenbuien, losraken van de ondergrond is reële optie.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p2000213.jpg?300|Een cirkelspoor van achtergebleven kleinvuil na regenbui.}}]

===== Onderhoud =====
Het reguliere gebruiksonderhoud door de golfer zelf, bestaat uit het [[onderdeel:hark|aanharken]] en egaliseren van de bunker na gebruik. Hiervoor dienen voldoende geschikte en deugdelijke [[onderdeel:hark|harken]] aanwezig te zijn. 

__Voor de greenkeeper gelden meer onderhoudswerkzaamheden, te weten:__
  *1. het bijhouden van de bunkerranden (de lip), 
  *2. het gelijkmatig egaliseren van het zand door de gehele bunker, 
  *3. onderhouden van talud en eventuele taludbescherming en/of toegangstrap, 
  *4. de [[onderdeel:infiltratie|waterdoorlatendheid]] van de ondergrond, 
  *5. herstel van schade aangebracht door [[onderdeel:natuur|gravende dieren]],
  *6. herstel van schade aan de directe omgeving van de bunker, waaronder terug inbrengen of verwijderen van uitgeslagen zand,
  *7. het op peil houden van de zandlaag, bijvullen, vermengen en zo nodig verversen.

De aangrenzende ruimte aan of rondom de bunker, kan worden onderhouden als [[onderdeel:green|green]], [[onderdeel:fairway|fairway]], [[onderdeel:rough|semirough]] of als [[onderdeel:rough|rough]]. Dit afhankelijk van de ligging.

[{{:onderdeel:bunker:onderhoud_1.jpg?300|Onderhoudswerkzaamheden als kanten knippen.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p1960416.jpg?300|Handmatig knippen van bunker-grasranden (de lip).}}]
{clear}

[{{:onderdeel:bunker:onderhoud_2.jpg?300|Machinaal egaliseren door slepen.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p2020425.jpg?300|Egaliseren van de bunker door te slepen.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p198097.jpg?200|Druk door dieren bezochte bunker vraagt om aandacht voor herstel en hygiëne.}}]{clear}

Ondanks herstel van schade of beschadigingen, kan er op gezette tijden sprake zijn van noodzakelijke renovatie. Dit kan zich beperken tot kleine ingrepen, maar ook resulteren in zeer ingrijpende werkzaamheden waarbij delen van de bunker worden aangepakt. Afhankelijk van de omvang is dit handwerk of gecombineerd met zwaarder materieel.

[{{:onderdeel:bunker:tn_bunker_a.jpg?300|Renovatie van een bunker. Uitgezette piketpaaltjes en verflijn.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_bunker_b.jpg?300|Renovatie van een bunker. Eerst worden plaggen verwijderd.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_bunker_c.jpg?200|Renovatie van een bunker. Kunststofwand aangebracht om zand en grondvermenging te voorkomen.}}]{clear}

Naast renovatie van de bunker, kan het ook voorkomen dat binnen renovatie van de [[onderdeel:hole|hole]] een bunker geheel verdwijnt en weer met grond wordt gevuld en [[onderdeel:gras|gras]] wordt begroeid.
{clear}


[{{:onderdeel:bunker:tn_verwijderen.jpg?300|Bunker gevuld met grond om weer fairway te worden. Nu GUR.}}]
{clear}

**Zandpatronen**

Greenkeepers [[onderdeel:hark|harken]] veelvuldig een zandpatroon in de bunker wanneer deze wordt geëgaliseerd. Een aspect dat meer tot streling van het oog dient dan functioneel is met betrekking tot het golfspel of de kwaliteit van de [[onderdeel:hindernis|hindernis]].

[{{:onderdeel:bunker:tn_p2020371.jpg?200|Patroon harken in de bunker, door de greenkeeper.}}]
[{{:onderdeel:bunker:onderhoud_3.jpg?300|Egaliserend harken van de bunker. Langs de bunkerrand een geharkt zandpatroon.}}]

{clear}

__Beschadigingen__ 

De bunker kan door diverse oorzaken belangrijke schade oplopen. (Zie ook [[onderdeel:erosie|erosie]]) en [[onderdeel:natuur|natuur.]])
{clear}

  ***Mechanische schade** 
[{{:onderdeel:bunker:mechanische_schade_1.jpg?300|Ingetrapte randen komt bij het ontbreken van een trap in diepere bunkers eerder voor. Ook de opzet van het talud, hellinghoek en lip spelen hierbij een rol.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_onderhoud_5.jpg?300|Niet tijdig weer verwijderd uit de bunker geslagen zand, geeft achteruitgang van grasgroei op de bunkerrand.}}]{clear}

Mechanische schade aan bunkers ontstaat o.a. door de golfers die na gebruik de bunker de [[onderdeel:hark|hark]] niet gebruiken om te egaliseren of ondoordacht betreden van bunkerranden waardoor deze inzakken. Maar ook door verkeerd uitvoeren of met verkeerde machines uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden als egaliseren, kantonderhoud, talud maaiwerkzaamheden, verversen of aanvullen van zand e.d. Bij niet tijdig verwijderen van de toenemende laag uitgeslagen zand op de bunkerrand, kan ook hier schade optreden als verminderde [[onderdeel:gras|grasgroei]], waardoor de bunkerrand weer een prooi wordt van [[onderdeel:erosie|erosie]].
{clear}

  ***Biologische schade** 
[{{:onderdeel:bunker:biologische_schade_1.jpg?300|Schade door gravend dier.}}][{{:onderdeel:bunker:biologische_schade_4.jpg?200|Mollengang door de bunker.}}][{{:onderdeel:bunker:tn_onderhoud_4.jpg?300|Met onkruid begroeide bunkers vormen voor de speler een dubbele hindernis.}}] {clear}

Biologische schade ontstaat vanuit de [[onderdeel:natuur|natuur]], bijvoorbeeld door gravende dieren als [[onderdeel:natuur|konijnen, muizen, mollen, loslopende honden, vossen en dassen]]; verder door storm of noodweer waarbij [[onderdeel:ontwatering|wateroverlast]] en [[onderdeel:erosie|erosie]] kan ontstaan.  Een andere vorm van biologische schade is begroeiing door onkruiden en andere vegetatie.


  ***Fysische en/of klimatologische schade** 
Fysische schade ontstaat bijvoorbeeld door natuurkundige processen onder invloed van klimatologische verschijnselen als droogte en [[onderdeel:ontwatering|wateroverlast]]. 

[{{:onderdeel:bunker:biologische_schade_2.jpg?300|Ingezakte stapelwand.}}][{{:onderdeel:bunker:biologische_schade_3.jpg?300|Watererosie bij plensbuien.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_p2000222.jpg?200|Erosie na hevige stortbuien in de bunker.}}]


===== Hygiëne =====
Uit hygiënische overweging is het verversen van het bunkerzand geen overbodige luxe. De bunker vormt voor menig diersoort een speelplaats en grote ‘kattenbak’. Dieren die in de bunkers gespoord worden vanuit de [[onderdeel:natuur|natuur]] zijn o.a. [[onderdeel:natuur|muizensoorten, wezels en marters, konijnen, hazen, dassen, vossen, reeën, zwijnen en vele vogelsoorten]], naast [[onderdeel:natuur|insecten en reptielen]]. In het buitenland ook [[onderdeel:natuur|schapen, geiten, koeien, antilopen, apen]] en andere [[onderdeel:natuur|gedomesticeerde of wilde dieren]].

[{{:onderdeel:bunker:tn_p1980979.jpg?300|Druk door dieren bezochte bunker vraagt om aandacht voor herstel en hygiëne.}}]
[{{:onderdeel:bunker:golfbaanhboek.jpg?300|Ontlasting van konijnen (konijnenkeutels naast urine) in bunkerzand in bunker.}}]
{clear}

===== Veiligheid =====
[[onderdeel:veiligheid|Veiligheidsaspecten]] zijn rond de bunker vooral gericht op de toegang tot de bunker, het weer verlaten van de bunker en het gebruik ervan. Ook bij doorlopende [[onderdeel:pad|paden]] in de bunker. Gevaar van verzwikken, uitglijden, wegzakken, erin vallen, rondvliegende stenen en zand zijn punten van aandacht. Zo ook de beschadiging van golfstokken door het bunkermateriaal.
{clear}


[{{:onderdeel:bunker:tn_bunkerpad.jpg?300|Bielspad door de bunker, gedeeltelijk voorzien van anti-slip, kunsttof grasmat.}}]
{clear}


Preventief kunnen [[onderdeel:geleiding|geleidingsmaatregelen]] wenselijk zijn tegen het inrijden met de [[onderdeel:buggy|buggy]], afstand bediende [[onderdeel:trolley|trolley]] of [[onderdeel:buggy|gehandicaptenscooters]]. Het uitvoeren van diepere bunkers met een op de diepte afgestemde [[onderdeel:trap|trap]], al dan niet voorzien van een leuning, werkt preventief. Een en ander afhankelijk van het [[onderdeel:veiligheid|veiligheids-]] en risiconiveau.  Ook de preventie tegen overbrenging van ziektekiemen die op/in ontlasting van dieren in het zand kunnen verblijven, is punt van aandacht en zorg. Het bunkerzand wordt slechts sporadisch met de handen aangeraakt, maar waait menig keer in gezicht en achter kledingstukken bij het uit de bunker slaan van de bal.

[[onderdeel:veiligheid|Veiligheidsaspect]] bij renovaties en aanleg van bunkers vragen ook om serieuze aandacht. Met name daar waar diepe bunkers worden gehanteerd of met gestapelde [[onderdeel:gras|graszoden]] aangelegde bunkerwanden. Grondverschuiving en verzakkingen zijn niet ondenkbeeldig en kunnen risico's met zich mee brengen. Zie ook foto onder Schade.

[{{:onderdeel:bunker:tn_potbunker_6.jpg?300|Zodenstapeling als wandversteviging bij Potbunker.}}]
[{{:onderdeel:bunker:tn_potbunker.jpg?300|Voor sommige spelers is de potbunker te diep!}}]

